Дар тӯли 35 соли Истиқлолияти давлатӣ соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷомеаи Тоҷикистон марҳилаҳои муҳими рушдро тай карданд. Дар ин раванд илм ҳамчун яке аз сутунҳои асосии пешрафти ҷомеа мавқеи махсус пайдо намуд. Зеро рушди устувори давлат бе рушди илм, маориф, технология ва неруи зеҳнӣ имконнопазир аст. Агар иқтисод пояи моддии давлат бошад, пас илм неруи ақлонӣ ва маънавии он ба шумор меравад.

Дар даврони Истиқлолият Тоҷикистон тадриҷан ба ташаккули низоми миллии илм, омодасозии кадрҳои илмӣ, рушди муассисаҳои таҳқиқотӣ, таҳкими робитаҳои байналмилалии илмӣ ва истифодаи дастовардҳои илм дар ҳалли масъалаҳои иҷтимоиву иқтисодӣ, таваҷҷуҳи бештар зоҳир намуд. Дар ин давра, дар баробари идомаи таҳқиқоти илмҳои табиӣ, дақиқ, техникӣ, тиббӣ ва кишоварзӣ, илмҳои гуманитарӣ, таърих, фалсафа, забоншиносӣ, адабиётшиносӣ ва фарҳангшиносӣ низ ба марҳилаи нави рушд ворид гардиданд.

Истиқлолияти давлатӣ барои Тоҷикистон зарурати бунёди низоми миллии илмро ба миён овард. Давлати соҳибистиқлол бояд на танҳо сиёсати мустақили худро дошта бошад, балки барои пешрафти ҷомеа ба неруи илмии дохилӣ такя намояд. Аз ин рӯ, дар солҳои соҳибистиқлолӣ масъалаи ҳифз ва рушди иқтидори илмии мамлакат яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ гардид.

Яке аз хусусиятҳои муҳими давраи Истиқлолият дар он аст, ки илм тадриҷан аз доираи фаъолияти маҳдуди муассисаҳои илмӣ берун омада, ба яке аз воситаҳои муҳими ҳалли масъалаҳои миллӣ табдил ёфт. Масъалаҳои истифодаи самараноки захираҳои об, рушди энергетика, таъмини амнияти озуқаворӣ, ҳифзи муҳити зист, тағйирёбии иқлим, рушди технологияҳои муосир, тандурустӣ ва истифодаи оқилонаи сарватҳои табиӣ аз ҷумлаи самтҳое мебошанд, ки таҳқиқоти илмиро тақозо мекунанд.

Дар ин раванд Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҳамчун маркази муҳими таҳқиқоти илмӣ нақши назаррас дорад. Муассисаҳои илмии он дар самтҳои гуногун таҳқиқот анҷом дода, дар омӯзиши табиат, таърих, фарҳанг, забон ва ҷомеаи Тоҷикистон саҳм мегузоранд.

Истиқлолият ҳамчунин ба рушди худшиносии илмӣ ва миллӣ замина гузошт. Омӯзиши таърихи давлатдорӣ, мероси илмӣ ва адабии гузаштагон, осори донишмандони тоҷик ва саҳми онҳо дар тамаддуни ҷаҳонӣ ба яке аз самтҳои муҳими таҳқиқоти илмӣ табдил ёфт.

Яке аз нишондиҳандаҳои муҳими пешрафти илм дар даврони Истиқлолият рушди илмҳои табиӣ ва дақиқ мебошад. Тоҷикистон дорои захираҳои бузурги табиӣ, кӯҳҳои баланд, пиряхҳо, дарёҳои фаровон ва иқлими гуногун буда, омӯзиши илмии онҳо аҳамияти бузурги миллӣ ва байналмилалӣ дорад.

Дар шароити муосир масъалаи об барои Тоҷикистон аҳамияти хос дорад. Кишвари мо дорои захираҳои муҳими обӣ буда, ташаббусҳои Тоҷикистон дар масъалаи об ва ҳифзи захираҳои обии ҷаҳон дар сатҳи байналмилалӣ низ эътироф шудаанд. Аз ин рӯ, омӯзиши пиряхҳо, захираҳои об, равандҳои гидрологӣ ва тағйирёбии иқлим на танҳо барои илм, балки барои ояндаи кишвар аҳамияти стратегӣ дорад.

Олимони тоҷик дар самтҳои геология, физика, химия, математика, биология, ботаника, зоология ва дигар илмҳои табиӣ таҳқиқоти муҳим анҷом медиҳанд. Омӯзиши захираҳои зеризаминӣ, таркиби маъданҳо, гуногунии биологӣ ва имкониятҳои истифодаи оқилонаи сарватҳои табиӣ барои рушди иқтисоди миллӣ аҳамияти калон дорад.

Илмҳои дақиқ низ дар шароити рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ, аҳамияти бештар пайдо кардаанд. Математика, физика, информатика ва дигар соҳаҳои дақиқ заминаи рушди технологияҳои нав, автоматизатсия ва рақамикунонии ҷомеаро ташкил медиҳанд.

Имрӯз ҷомеаи ҷаҳонӣ ба давраи нави рушди технологӣ ворид шудааст. Зеҳни сунъӣ, технологияҳои рақамӣ, роботика, биотехнология ва технологияҳои иттилоотӣ шакли зиндагӣ ва фаъолияти инсонро тағйир медиҳанд. Аз ин рӯ, барои Тоҷикистон низ омодасозии мутахассисони ҷавон дар ин самтҳо яке аз талаботи муҳими замони муосир мебошад.

Рушди илм бидуни пайванди он бо истеҳсолот ва иқтисодиёт самаранок буда наметавонад. Дар даврони Истиқлолият масъалаи истифодаи дастовардҳои илмӣ барои рушди иқтисоди миллӣ аҳамияти бештар пайдо кард.

Яке аз самтҳои муҳим энергетика мебошад. Тоҷикистон дорои имкониятҳои бузурги гидроэнергетикӣ буда, рушди энергетика барои таъмини истиқлолияти энергетикии кишвар аҳамияти стратегӣ дорад. Дар ин самт донишҳои илмӣ ва технологияи муосир барои тарҳрезӣ, сохтмон ва истифодаи иншооти энергетикӣ нақши муҳим доранд.

Илмҳои техникӣ инчунин дар рушди сохтмон, нақлиёт, саноат, алоқа ва технологияҳои истеҳсолӣ саҳм мегузоранд. Бо афзоиши шаҳрҳо ва инфрасохтори муосир зарурати истифодаи технологияҳои нав, масолеҳи сохтмонии босифат ва усулҳои муосири лоиҳакашӣ меафзояд.

Саноатикунонии босуръати кишвар низ ба таҳқиқоти илмӣ ва омодасозии мутахассисони техникӣ эҳтиёҷ дорад. Барои ба роҳ мондани истеҳсолоти рақобатпазир зарур аст, ки донишгоҳҳо, марказҳои илмӣ ва корхонаҳо бо ҳамкории зич фаъолият намоянд. Танҳо дар сурати ба истеҳсолот ворид гардидани натиҷаҳои илмӣ метавон аз иқтисоди ба ашёи хом такякунанда ба иқтисоди донишбунёд гузашт.

Соҳаҳои тиб ва кишоварзӣ низ аз рушди илм манфиати зиёд мегиранд. Тандурустии ҷомеа яке аз нишондиҳандаҳои муҳими рушди давлат мебошад. Дар даврони Истиқлолият муассисаҳои тиббӣ ва таълимии соҳаи тиб рушд намуда, омодасозии мутахассисони нав ба роҳ монда шуд.

Таҳқиқоти тиббӣ дар самтҳои пешгирии бемориҳо, ташхиси барвақт, истифодаи усулҳои муосири табобат, беҳтар намудани сифати хизматрасонии тиббӣ ва омӯзиши омилҳои таъсиррасон ба саломатии аҳолӣ аҳамияти калон доранд.

Дар баробари тиб, кишоварзӣ низ ба дастовардҳои илмӣ ниёз дорад. Тоҷикистон кишвари дорои имкониятҳои гуногуни кишоварзӣ мебошад. Тағйирёбии иқлим, камшавии захираҳои об, таназзули замин ва зарурати баланд бардоштани ҳосилнокии зироатҳо олимонро водор месозад, ки усулҳои нави парвариши растаниҳо, истифодаи оқилонаи об ва ҳифзи хокро таҳқиқ намоянд.

Технологияҳои муосири кишоварзӣ метавонанд дар баланд бардоштани ҳосилнокӣ, коҳиш додани талафоти маҳсулот ва беҳтар намудани амнияти озуқавории кишвар саҳми муҳим гузоранд.

Агар илмҳои табиӣ ва техникӣ бештар ба рушди моддии ҷомеа мусоидат кунанд, илмҳои гуманитарӣ ба таҳкими пояҳои маънавии давлат хизмат мекунанд. Барои Тоҷикистон, ки соҳиби таърихи қадима ва фарҳанги пурғановат аст, рушди илмҳои гуманитарӣ аҳамияти хос дорад.

Дар солҳои соҳибистиқлолӣ омӯзиши таърихи давлатдории тоҷикон, осори адибону донишмандони гузашта, забони тоҷикӣ, фарҳанги миллӣ ва мероси маънавии халқ ба сатҳи нави таҳқиқотӣ баромад.

Омӯзиши осори Абӯалӣ ибни Сино, Абурайҳони Берунӣ, Муҳаммад Закариёи Розӣ, Носири Хусрав, Абулқосим Фирдавсӣ, Умари Хайём, Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ, Саъдии Шерозӣ, Ҳофизи Шерозӣ ва дигар бузургони илму адаб барои худшиносии миллӣ аҳамияти бузург дорад.

Илмҳои таърих ва фалсафа ба инсон имкон медиҳанд, ки гузаштаи худро дуруст дарк кунад ва аз таҷрибаи таърихӣ барои сохтани оянда истифода барад. Миллате, ки таърихи худро медонад, ба арзишҳои фарҳангии худ эҳтиром мегузорад ва метавонад дар ҷаҳони муосир мавқеи худро дуруст муайян намояд.

Дар ин замина омӯзиши фалсафаи тоҷик, андешаи иҷтимоӣ ва мероси маънавии ниёгон низ муҳим мебошад. Мероси илмӣ ва фалсафии гузаштагони тоҷик қисми ҷудонашавандаи тамаддуни ҷаҳонӣ ба шумор меравад.

Яке аз дастовардҳои муҳимми даврони Истиқлолият афзоиши таваҷҷуҳ ба ҷавонон ва омодасозии кадрҳои илмӣ мебошад. Илм бе насли ҷавон оянда надорад. Ҳар як дастоварди илмӣ танҳо вақте пойдор мемонад, ки таҷрибаи олимони калонсол ба насли нави муҳаққиқон интиқол дода шавад.

Имрӯз ҷавонони тоҷик дар донишгоҳҳо, марказҳои илмӣ ва муассисаҳои таҳқиқотӣ ба омӯзиши илмҳои гуногун машғуланд. Онҳо дар озмунҳои илмӣ, конференсияҳо ва лоиҳаҳои байналмилалӣ ширкат мекунанд. Ин раванд барои ташаккули ҷаҳонбинии илмӣ ва зеҳнии насли нав аҳамияти калон дорад.

Ҷавони донишманд сарвати бузурги давлат аст. Агар мамлакат соҳиби мактабҳои илмӣ, муҳаққиқони ҷавон, ихтироъкорон ва мутахассисони баландихтисос бошад, имконияти рушди устувори он бештар мегардад.

Дар ин самт рушди таҳсилоти олӣ низ нақши калидӣ дорад. Донишгоҳ бояд танҳо макони гирифтани диплом набошад, балки муҳити эҷоди дониш, таҳқиқот, таҷриба ва кашфиёт бошад. Ҳар қадар робитаи донишгоҳ бо илм ва истеҳсолот қавитар гардад, ҳамон қадар сифати омодасозии мутахассисон баланд мешавад.

Илм сарҳад надорад. Дар асри XXI ягон давлат наметавонад ҳамаи масъалаҳои илмиро танҳо ҳал кунад. Мушкилоти глобалӣ, аз ҷумла тағйирёбии иқлим, гармшавии глобалӣ, норасоии об, бемориҳои сироятӣ ва масъалаҳои амнияти озуқаворӣ ҳамкории байналмилалиро талаб мекунанд.

Тоҷикистон дар даврони Истиқлолият муносибатҳои илмии худро бо кишварҳои гуногуни ҷаҳон ва созмонҳои байналмилалӣ густариш дод. Олимони тоҷик дар конференсияҳо, семинарҳо ва лоиҳаҳои байналмилалӣ ширкат намуда, таҷрибаи илмии худро мубодила мекунанд.

Ҳамкории байналмилалӣ барои рушди илмҳои тоҷик имконияти дастрасӣ ба таҷрибаи нав, технологияҳои муосир, захираҳои иттилоотӣ ва мактабҳои илмии пешрафтаро фароҳам меорад. Дар баробари ин, олимони тоҷик метавонанд натиҷаҳои таҳқиқоти худро ба ҷомеаи байналмилалии илмӣ пешниҳод намоянд.

Махсусан, масъалаҳои об, пиряхҳо ва тағйирёбии иқлим барои Тоҷикистон аҳамияти байналмилалӣ доранд. Дар ин самт кишвар метавонад бо такя ба имкониятҳои илмии худ дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ саҳми бештар гузорад.

Ҷаҳони муосирро аксар вақт ҷаҳони дониш меноманд. Дар чунин ҷомеа на сарватҳои табиӣ, балки дониш, технология ва қобилияти эҷодии инсон ба омили асосии рақобат табдил меёбанд.

Барои Тоҷикистон низ гузариш ба ҷомеаи донишбунёд яке аз ҳадафҳои муҳими рушди оянда мебошад. Ҷомеаи донишбунёд ҷомеаест, ки дар он илм танҳо фаъолияти гурӯҳи олимон нест, балки қисми ҷудонашавандаи ҳаёти иқтисодӣ ва иҷтимоӣ мебошад.

Дар чунин ҷомеа дониш ҳамчун арзиши миллӣ эътироф мешавад. Китобхонаҳо, донишгоҳҳо, марказҳои илмӣ, лабораторияҳо ва муассисаҳои таҳқиқотӣ ба марказҳои асосии рушди ҷомеа табдил меёбанд. Технологияҳои рақамӣ имконият медиҳанд, ки дониш ба доираи васеи аҳолӣ дастрас гардад.

Рақамикунонии илм низ яке аз талаботи замони муосир аст. Пойгоҳҳои электронии маълумот, китобхонаҳои рақамӣ, маҷаллаҳои илмии электронӣ ва воситаҳои таҳлили иттилоот метавонанд суръати таҳқиқотро хеле зиёд намоянд.

Бо вуҷуди дастовардҳои назаррас, рушди илм дар Тоҷикистон ҳанӯз ба ҳалли як қатор масъалаҳо ниёз дорад. Баланд бардоштани сатҳи маблағгузории таҳқиқоти илмӣ, навсозии лабораторияҳо, фароҳам овардани шароити мусоид барои олимони ҷавон, таҳкими робитаи илм бо истеҳсолот ва зиёд намудани интишори корҳои илмӣ дар маҷаллаҳои байналмилалӣ аз ҷумлаи масъалаҳои муҳим мебошанд.

Дар шароити рақобати ҷаҳонӣ илм бояд бештар ба натиҷаи амалӣ равона шавад. Ихтироъ ва таҳқиқоте, ки метавонанд ба рушди иқтисод, тиб, кишоварзӣ, энергетика ва ҳифзи муҳити зист мусоидат кунанд, бояд дастгирии бештар ёбанд.

Ҳамчунин зарур аст, ки барои ҷавонони боистеъдод шароити хуби таҳсил ва таҳқиқ фароҳам оварда шавад. Агар як ҷавони соҳибистеъдод имконияти рушди фикрӣ ва илмии худро дар дохили кишвар пайдо кунад, ин барои ояндаи миллат сармоягузории бузург хоҳад буд.

Дар оянда рушди илм бояд бо рушди технологияҳои рақамӣ, зеҳни сунъӣ, биотехнология, энергетикаи сабз, нанотехнология ва дигар самтҳои нави илм пайваста бошад. Тоҷикистон дорои неруи инсонӣ ва имкониятҳои табиӣ мебошад ва метавонад дар баъзе самтҳои муҳими минтақавӣ ва байналмилалӣ мавқеи назаррас пайдо кунад.

Хулоса, зикри ин нукта муҳим аст, ки 35 соли Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои рушди илм низ давраи муҳим ва сарнавиштсоз ба ҳисоб меравад. Дар ин давра илм ҳамчун яке аз воситаҳои асосии пешрафти давлат ва ҷомеа мавқеи устувортар пайдо кард. Муассисаҳои илмӣ фаъолиятро идома доданд, кадрҳои илмӣ омода шуданд, таҳқиқоти нав ба роҳ монда шуданд ва робитаҳои байналмилалии илмӣ густариш ёфтанд.

Аммо муҳимтар аз ҳама, Истиқлолият ба миллати тоҷик имконият дод, ки илмро ҳамчун ҷузъи сиёсати миллии рушди давлат ва омили таҳкими худшиносӣ арзёбӣ намояд. Имрӯз илм бояд на танҳо гузашта ва имрӯзро омӯзад, балки ояндаро низ созад.

Ояндаи Тоҷикистон аз сатҳи дониш, маърифати илмӣ ва қобилияти эҷодии шаҳрвандони он вобастагии зиёд дорад. Давлате, ки ба илм сармоягузорӣ мекунад, дар асл ба ояндаи худ сармоягузорӣ менамояд. Аз ин рӯ, рушди илм, маориф ва технология бояд дар маркази сиёсати дарозмуддати кишвар қарор дошта бошад.

Дар остонаи 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ метавон бо ифтихор таъкид намуд, ки илми тоҷик дар заминаи дастовардҳои гузашта ва имкониятҳои нави замони соҳибистиқлолӣ ба сӯи марҳилаи нав ҳаракат дорад. Ин роҳ, ҳарчанд осон нест, аммо роҳи умед, дониш ва созандагист.

Илм чароғест, ки роҳи миллатро ба сӯи фардо равшан мекунад. Агар ин чароғ бо дониш, меҳнат, истеъдод ва иродаи ҷавонон фурӯзон нигоҳ дошта шавад, Тоҷикистон метавонад дар оянда на танҳо истеъмолкунандаи дониш, балки истеҳсолкунанда ва содиркунандаи дониш, технология ва ғояҳои нав гардад.

35 соли Истиқлолият оғози роҳи бузург буд. Солҳои минбаъда бояд давраи таҳкими ҷомеаи донишбунёд, рушди технологияҳои миллӣ ва ташаккули насли нави олимону ихтироъкорон бошанд. Зеро қудрати ҳақиқии давлати соҳибистиқлол на танҳо дар сарватҳои зеризаминӣ ё захираҳои табиӣ, балки пеш аз ҳама дар зеҳни инсон, неруи илм ва маърифати миллат таҷассум меёбад.

Беков Дидавар

корманди Институти фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи АМИТ