Аз лиҳози таърихнигории фарҳанг, пайдоиши ҷашни Сада ба марҳилаҳои пешазтаърихии ташаккули тафаккури асотирии инсон бармегардад, замоне ки инсон ҷаҳонро ҳамчун маҷмӯи неруҳои зинда ва фаъол дарк мекард ва кӯшиш менамуд тавассути маросимҳо, қурбониҳо ва оинҳои рамзӣ байни худ ва ин неруҳо робитаи мувозинатнок барқарор созад. Дар анъанаи ориёӣ ин марҳила бо сулолаи асотирии пешдодиён иртибот дода мешавад, ки намояндагони он, аз ҷумла Ҳушанг, Таҳмурас ва Ҷамшед, на танҳо шахсиятҳои сиёсӣ, балки қаҳрамонони фарҳангсоз ва мифологӣ маҳсуб мешаванд. Пайванди ҷашни Сада бо Ҳушанг дар ин замина аҳамияти махсус дорад, зеро кашфи оташ дар ривоятҳои марбут ба ӯ ҳамчун нуқтаи гардиш дар таърихи инсоният муаррифӣ мешавад.
Ривояти кашфи оташ, ки дар «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ ва дигар манобеи классикӣ инъикос ёфтааст, дорои сохтори рамзии амиқ мебошад. Бархӯрди ду санг ва пайдоиши ҷарқро метавон ҳамчун тамсили ҳамбастагии ду унсури муқобил — ҳаракат ва муқовимат, ирода ва тасодуф — тафсир кард, ки дар натиҷаи он неруи тавлидкунанда, яъне оташ, падид меояд. Дар ин ҷо оташ танҳо як падидаи физикӣ нест, балки рамзи зуҳури шуур, технология ва фарҳанг мебошад. Аз нуқтаи назари антропологияи фарҳанг, кашфи оташ оғози раванди «инсоншавӣ»-и инсон аст, зеро маҳз оташ имкони тағйири муҳит, пухтани ғизо, рушди муносибатҳои иҷтимоӣ ва ташаккули фазои муқаддасро фароҳам овард. Ҷашни Сада, ба ин тартиб, ҳамчун маросими таҷдиди ин лаҳзаи бунёдӣ амал мекунад.
Оташ дар фарҳанги ориёӣ аз ибтидои таърих на танҳо василаи гармӣ ва равшанӣ, балки рамзи дониш, тамаддун ва неруи муқаддас дониста мешуд. Аз ҳамин лиҳоз, ҷашни Сада танҳо ҷашни як ҳодисаи тасодуфӣ нест, балки оине мебошад, ки ба гузариши инсон аз марҳилаи ибтидоии зиндагӣ ба зинаи тамаддун ишора мекунад. Афрӯхтани оташ дар ин ҷашн ба маънои ғалабаи ақл, шуур ва нур бар ҷаҳолат ва торикӣ мебошад. Афрӯхтани оташи бузург дар шаби Сада як амали нишонашиносӣ (семиотикӣ) аст, ки тавассути он ҷомеа арзишҳои меҳварии худ, аз ҷумла нур, дониш, покӣ ва муқовимат ба зулмотро ба таври рамзӣ тасдиқ мекунад.
Аз нигоҳи хронотопи фарҳангӣ, ҷашни Сада дар нуқтаи бисёр муҳимми сол қарор дорад. Шаби даҳуми моҳи Баҳман, ки ба панҷоҳ рӯз пеш аз Наврӯз рост меояд, дар тафаккури бостонӣ ҳамчун марҳилаи гузариш аз авҷи сармои зимистон ба оғози тадриҷии эҳёи табиат дарк мешуд. Ин навъи «маросими гузариш» (rite de passage) дорои хусусияти барзахӣ (лиминалӣ) мебошад, яъне он ҷомеаро дар ҳолати миёна байни ду ҳолати муқобил — марг ва ҳаёт, торикӣ ва рӯшноӣ — қарор медиҳад. Абурайҳони Берунӣ бо истифода аз усули таҳлили тақвимӣ ва ададӣ ин ҷашнро бо мафҳуми адади «сад» пайванд медиҳад, ки дар фарҳанги бостонӣ рамзи камол, пуррагӣ ва анҷоми як давраи космологӣ ба ҳисоб мерафт.
Ривоятҳои марбут ба адади сад, аз ҷумла қиссаҳои афзоиши фарзандони Каюмарс, Машӣ ва Машёна ё фарзандони Одам Абулбашар, нишон медиҳанд, ки ҷашни Сада бо мафҳуми такрористеҳсол, афзоиши ҳаёт ва ташаккули ҷомеа сахт алоқаманд аст. Ин ривоятҳоро метавон ҳамчун ифодаи рамзии гузариш аз ҷомеаи ибтидоии камшумор ба ҷомеаи муташаккил тафсир кард. Дар ин замина, Сада на танҳо ҷашни табиат, балки ҷашни ҷомеа ва тамаддун низ мебошад, зеро он лаҳзаи густариши инсонро дар фазо ва замон таҷассум мекунад.
Дар «Наврӯзнома» ва дигар манобеи адабӣ ҷашни Сада бо номи Фаридун, подшоҳи асотирии адолатпарвар, сахт марбут дониста мешавад. Ғалабаи Фаридун бар Заҳҳок дар ин ривоят на танҳо як воқеаи сиёсӣ, балки як драмаи космологӣ мебошад, ки дар он неруҳои некӣ ва бадӣ ба муқобили ҳам меистанд. Ин ғалаба ҳамчун барқароршавии тартиби кайҳонӣ тафсир мегардад ва ҷашни Сада ба рамзи оғози давраи нави ахлоқӣ ва иҷтимоӣ табдил меёбад. Аз ин рӯ, Сада дар зеҳни мардум ҳамчун оини таҷдиди адолат ва бозсозии низоми арзишҳо низ амал мекард.
Дар давраҳои таърихии баъдӣ, махсусан дар замони Ҳахоманишиён ва Сосониён, ҷашни Сада ба як унсури расмии идеологияи давлатӣ табдил ёфт. Давлат тавассути ин оин робитаи худро бо муқаддасот, бо тартиби кайҳонӣ ва бо мероси асотирии гузашта ба ҳошияи қонунӣ медаровард. Оташкадаҳо ҳамчун марказҳои мазҳабӣ, иҷтимоӣ ва ҳатто сиёсӣ амал мекарданд ва ҷашни Сада дар онҳо бо маросимҳои мураттаб ва иштироки табақаҳои гуногуни ҷомеа баргузор мегардид. Ин ҳолат нишон медиҳад, ки оин дар ҷомеаҳои бостонӣ на танҳо вазифаи мазҳабӣ, балки вазифаи танзими иҷтимоӣ ва сиёсӣ низ дошт.
Бо ворид шудани ислом ба сарзаминҳои форсҳо, бисёре аз ин оинҳо ё маҳдуд шуданд ё шакли худро тағйир доданд. Аммо ҷашни Сада ба иллати решаҳои амиқи иҷтимоӣ ва фарҳангии худ тавонист дар шаклҳои гуногун идома ёбад. Дар ин давра он бештар дар муҳити зардуштиён ҳамчун нишондиҳандаи ҳувияти динӣ ҳифз гардид, вале унсурҳои рамзии он дар фарҳанги умумӣ низ боқӣ монданд. Ишораҳои муаррихон ва адабиётшиносони асрҳои миёна гувоҳӣ медиҳанд, ки Сада то муддати тӯлонӣ ҳамчун ҷузъи хотираи фарҳангии ҷомеа фаъол буд.
Адабиёти классикии форсӣ-тоҷикӣ дар ин раванд нақши калидӣ бозидааст. Фирдавсӣ бо ҷой додани ҷашни Сада дар сохтори «Шоҳнома» онро ба як куҳаналгу (архетип)-и фарҳангӣ табдил медиҳад. Абулқосим Ҳасан ибни Аҳмади Унсурӣ ва шоирони дигар бо истифода аз ин оин барои тавсифи қудрат, адолат ва давомнокии суннатҳо саҳм гузоштаанд. Дар ин ҷо адабиёт ҳамчун воситаи нигоҳдории хотираи фарҳангӣ ва бозтавлиди маъноҳои оинӣ амал мекунад.
Дар муҳити мардуми ориётабор, аз ҷумла дар Тоҷикистон ва минтақаҳои Кирмон ва Язди Эрон, ҷашни Сада бо шаклҳои зиндаи этнографӣ идома меёбанд. Амалҳои марбут ба хокистари оташ, сурудҳои маросимӣ, ҳаракатҳои рамзӣ ва ҷамъомадҳои оммавӣ нишон медиҳанд, ки ин оин дорои тобеъияти қавии иҷтимоӣ буда, ба таҳкими ҳамбастагии ҷомеа мусоидат мекунад. Яке аз равшанфикрони машҳури эронии асри ХХ Содиқ Ҳидоят бо мушоҳидаҳои худ ин ҷанбаҳои зиндаи фарҳангиро ҳуҷҷатгузорӣ намудааст.
Дар давраи муосир ҷашни Сада ҳамчун унсури мероси фарҳангии ғайримоддӣ мавриди бознигарӣ қарор гирифта, ба як рамзи ҳувияти миллӣ табдил ёфтааст. Ин раванд нишон медиҳад, ки оинҳо дорои қобилияти баланди бозтаъбир мебошанд ва метавонанд дар шароити нави иҷтимоӣ ва сиёсӣ низ маъноҳои тоза касб намоянд.
Вобаста ба ҷашни Сада дар кишвари мо бояд хотирнишон кард, ки он ба унвони яке аз оинҳои бостонии тамаддуни ориёӣ дар давраи соҳибистиқлолӣ маъно ва мақоми навро касб намудааст. Агар дар тӯли асрҳо ин ҷашн бештар ҳамчун унсури суннатии фарҳанги мардумӣ ва хотираи таърихӣ ҳифз гардида бошад, дар шароити муосир он ба як падидаи фарогири иҷтимоӣ-фарҳангӣ табдил ёфтааст. Ин раванд пеш аз ҳама бо сиёсати фарҳангии давлат ва нақши шахсии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар эҳё, ҳифз ва ниҳодонии оинҳои миллӣ, аз ҷумла ҷашни Сада, иртиботи мустақим дорад. Дар ин замина, таҷлили Сада на танҳо бозсозии як суннати бостонӣ, балки ҷузъи муҳими раванди худшиносии миллӣ ва таҳкими ҳувияти фарҳангии ҷомеаи тоҷик арзёбӣ мегардад.
Дар тафаккури фарҳангшиносӣ ва сиёсати хотираи таърихӣ, нақши роҳбари давлат дар интихоби арзишҳои рамзии миллат ва ворид намудани онҳо ба фазои расмии фарҳангӣ аҳамияти калидӣ дорад. Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба унвони ташаббускор ва пуштибони сиёсати эҳёи ҷашнҳои бостонӣ, аз ҷумла Наврӯз, Меҳргон, Тиргон ва Сада, ин оинҳоро ба унсурҳои фаъол ва муассири низоми фарҳангии муосири Тоҷикистон табдил додааст. Маҳз дар замони роҳбарии ӯ ҷашни Сада аз доираи маҳдуди этнографӣ берун рафта, ба сатҳи ҷашни умумидавлатӣ ва миллӣ бардошта шуд, ки ин амр аҳамияти онро дар шуури ҷамъиятӣ ба таври назаррас афзоиш дод.
Аз нигоҳи идеологияи фарҳангӣ, таваҷҷуҳи Пешвои миллат ба ҷашни Сада дар доираи консепсияи васеи эҳёи мероси тамаддунии тоҷикон қарор мегирад. Ин консепсия бар он асос ёфтааст, ки фарҳанги миллӣ на танҳо маҷмӯи анъанаҳои гузашта, балки сарчашмаи зиндаи маънавӣ ва ахлоқии ҷомеаи муосир мебошад. Дар суханрониҳо ва паёмҳои расмии роҳбари кишвар, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷашни Сада ҳамчун рамзи нур, гармӣ, умед ва пирӯзии зиндагӣ бар сармо ва торикӣ муаррифӣ мегардад, ки ин тафсир бо ҷаҳонбинии бостонии ориёӣ ва ҳамзамон бо арзишҳои инсондӯстонаи муосир ҳамоҳанг аст.
Бо дастгирии сиёсати фарҳангии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ҷашни Сада ба низоми расмии чорабиниҳои фарҳангии ҷумҳурӣ ворид гардид ва таҷлили он дар сатҳи давлатӣ, шаҳрӣ ва маҳаллӣ ба роҳ монда шудааст. Ин ниҳодонӣ ба он мусоидат намуд, ки оинҳои марбут ба Сада, аз ҷумла афрӯхтани оташ, баргузории ҷамъомадҳои оммавӣ, намоиши ҳунарҳои мардумӣ ва унсурҳои фарҳанги кишоварзӣ, шакли устувор ва пайдарпайро касб намоянд. Дар натиҷа, Сада аз як анъанаи маҳдуди хотиравӣ ба як низоми мукаммали амалияи фарҳангӣ табдил ёфт.
Дар сатҳи иҷтимоӣ, сиёсати муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар самти эҳёи ҷашни Сада ба таҳкими ҳамбастагии ҷомеа ва равобити байнинаслӣ мусоидат намудааст. Таҷлили ин ҷашн ҳамчун фазои умумимиллӣ имкон медиҳад, ки намояндагони қишрҳои гуногуни иҷтимоӣ дар атрофи арзишҳои муштарак ҷамъ омада, хотираи таърихӣ ва фарҳангии худро таҷдид намоянд. Ин раванд дар ташаккули шуури миллӣ нақши муҳим бозида, ҳисси тааллуқ ба фарҳанги бостонӣ ва масъулият дар баробари ҳифзи онро тақвият мебахшад.
Аз дидгоҳи фалсафаи фарҳанг, ҷашни Сада дар тафсири пешниҳодшуда аз ҷониби роҳбари давлат танҳо марбут ба гузашта нест, балки ба ояндаи ҷомеа низ ишора мекунад. Рамзҳои нур ва оташ дар ин ҷашн ҳамчун аломати дониш, созандагӣ ва рушди устувор маънидод мешаванд. Эмомалӣ Раҳмон бо пайвастани ин рамзҳо ба ғояҳои меҳнатдӯстӣ, эҳтиром ба табиат ва масъулияти иҷтимоӣ, Садаро ба як оини дорои паёми ахлоқӣ ва тарбиявӣ табдил додааст, ки барои ҷомеаи муосир аҳамияти хоса дорад.
Дар маҷмӯъ, метавон гуфт, ки ҷашни Сада дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дар натиҷаи сиёсати хирадмандонаи фарҳангии мақсаднок ва нақши шахсии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун раҳбари давлат ба марҳилаи нави рушди худ ворид шудааст. Ӯ тавонист ин оини бостониро аз сатҳи ёдгории таърихӣ ба сатҳи падидаи фаъоли иҷтимоӣ-фарҳангӣ бардорад ва онро ба ҷузъи муҳими низоми арзишҳои миллӣ табдил диҳад. Идомаи таҷлили Сада дар шароити муосир шаҳодат медиҳад, ки таҳкими фарҳанги миллӣ дар Тоҷикистон бар пояи пайванди созандаи гузашта, имрӯз ва оянда сурат мегирад. Дар ин раванд, нақши Пешвои миллат, Президенти Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун меъмори сиёсати эҳёи мероси фарҳангӣ ва ҳувияти миллӣ аҳамияти калидӣ дошта, ҷашни Сада яке аз намунаҳои барҷастаи ин сиёсати фарҳангӣ ба шумор меравад.
Шозедов Х. Н.
ходими илмии шуъбаи таҳқиқоти
стратегии назди Раёсати АМИТ