Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамасола 6 ноябр ҳамчун Рӯзи Конститутсия таҷлил мегардад. Ин сана дар таърихи давлатдории навини тоҷикон аҳаммияти махсус дошта, рамзи соҳибистиқлолӣ, ваҳдати миллӣ, эҳтиром ба қонун ва эътирофи арзишҳои олии инсонӣ мебошад. Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1994 марҳалаи муҳимми ташаккули давлати соҳибистиқлол ба шумор рафта, барои муайян намудани роҳи минбаъдаи рушди сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва ҳуқуқии кишвар заминаи устувор фароҳам овард.

Таҷлили Рӯзи Конститутсия танҳо як чорабинии идона нест. Ин рӯз барои ҳар як шаҳрванди кишвар имконият медиҳад, ки ба аҳаммияти қонун, ҳуқуқу уҳдадориҳои шаҳрвандӣ, масъулияти давлат дар назди инсон ва нақши ҷомеа дар таҳкими давлатдории миллӣ таваҷҷуҳ намояд. Арҷгузорӣ ба Конститутсия маънои эҳтиром ба истиқлолияти давлатӣ, ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва талош барои бунёди ҷомеаи ҳуқуқбунёду демократиро дорад.

Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 9 сентябри соли 1991 эълон гардид, зарурати ташаккули низоми нави давлатдорӣ ва таҳияи санади олии ҳуқуқии давлати мустақилро ба миён овард. Тоҷикистон ҳамчун субъекти мустақили муносибатҳои байналмилалӣ бояд асосҳои сохтори сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии худро мутобиқи манфиатҳои миллӣ ва талаботи замони нав муайян мекард.

Дар чунин шароити таърихӣ таҳияи Конститутсияи нав аҳаммияти бузург пайдо намуд. Санади мазкур бояд на танҳо сохтори мақомоти давлатиро муайян мекард, балки ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро кафолат дода, принсипҳои асосии муносибатҳои давлат ва ҷомеаро муқаррар менамуд.

6 ноябри соли 1994 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тавассути раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Қабули он яке аз рӯйдодҳои муҳимми таърихи навини кишвар буда, иродаи шаҳрвандонро дар муайян намудани асосҳои конститутсионии давлати соҳибистиқлол инъикос намуд. Аз ин рӯ, санаи мазкур дар тақвими идҳои давлатӣ ҷойгоҳи хосса пайдо кард.

Конститутсияи соли 1994 дар шароите қабул гардид, ки ҷомеаи Тоҷикистон ба сулҳу субот, барқарорсозии муносибатҳои ҷамъиятӣ ва ташаккули ниҳодҳои нави давлатӣ ниёз дошт. Бинобар ин, аҳаммияти он танҳо бо муайян намудани сохтори давлат маҳдуд намешавад. Конститутсия барои таҳкими асосҳои ҳуқуқии давлатдорӣ, муайян кардани мақоми инсон дар ҷомеа ва ташкили муносибатҳои нави сиёсиву иҷтимоӣ замина гузошт.

Таърихи қабули Конститутсия нишон медиҳад, ки ташаккули давлати соҳибистиқлол бе муайян намудани асосҳои устувори ҳуқуқӣ имконнопазир аст. Маҳз санади олии ҳуқуқӣ метавонад муносибатҳои байни давлат ва шаҳрвандонро ба низом дароварда, барои ҳифзи ҳуқуқ, таъмини адолат ва таҳкими суботи ҷамъиятӣ замина фароҳам оварад.

Конститутсия асосҳои сохтори давлатиро муайян намуда, принсипҳои фаъолияти мақомоти ҳокимияти давлатӣ ва муносибатҳои байни онҳоро муқаррар мекунад. Он инчунин асосҳои ҳуқуқии фаъолияти мақомоти намояндагӣ, иҷроия ва судӣ, мақоми шаҳрвандӣ ва тартиби татбиқи ҳуқуқу озодиҳои инсонро муайян менамояд.

Яке аз хусусиятҳои муҳимми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон эътирофи соҳибихтиёрии халқ мебошад. Мутобиқи моддаи 6, халқ баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ буда, онро бевосита ва ё ба воситаи вакилони худ амалӣ менамояд. Ин меъёр заминаи конститутсионии иштироки шаҳрвандонро дар ҳаёти сиёсӣ ва идоракунии давлат муайян мекунад.

Яке аз самтҳои муҳимми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд мебошад. Дар давлати муосир инсон арзиши олӣ ба ҳисоб рафта, фаъолияти мақомоти давлатӣ бояд ба таъмини ҳуқуқ, озодӣ, амният ва шароити муносиб барои зиндагии ӯ равона карда шавад.

Конститутсия ҳуқуқҳои асосии шаҳрвандонро дар соҳаҳои гуногуни ҳаёт муқаррар менамояд. Ба онҳо ҳуқуқ ба ҳаёт, озодӣ ва дахлнопазирии шахсият, баробарӣ дар назди қонун, озодии сухан, виҷдон ва эътиқод, ҳуқуқ ба таҳсил, меҳнат, ҳифзи саломатӣ ва дигар ҳуқуқҳои конститутсионӣ дохил мешаванд. Ҳамзамон, тартиби татбиқи ин ҳуқуқҳо ва кафолатҳои амалии онҳо бо Конститутсия ва қонунгузории дахлдор танзим мегарданд.

Баробарии шаҳрвандон дар назди қонун яке аз принсипҳои муҳимми ҷомеаи ҳуқуқбунёд мебошад. Ҳеҷ кас набояд вобаста ба миллат, нажод, ҷинс, забон, эътиқоди динӣ, мавқеи сиёсӣ, вазъи иҷтимоӣ ё дигар ҳолатҳои пешбинишудаи қонун мавриди табъиз қарор гирад. Эътирофи баробарии ҳуқуқӣ барои таъмини адолат, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамзистии осоиштаи шаҳрвандон аҳаммияти калон дорад.

Озодии сухан ва андеша низ дар ҳаёти ҷомеаи демократӣ нақши муҳим мебозад. Шаҳрвандон бояд имконият дошта бошанд, ки фикру андешаҳои худро дар доираи қонун баён намуда, дар муҳокимаи масъалаҳои ҷамъиятӣ иштирок кунанд. Дар баробари ин, татбиқи озодиҳо бояд бо эҳтиром ба ҳуқуқи дигарон ва риояи талаботи қонун сурат гирад.

Аз ин рӯ, вазифаи ҳар як шаҳрванди огоҳ аз ҳуқуқҳои худ истифода бурдан, ҳуқуқи дигаронро эҳтиром кардан ва дар доираи қонун амал намудан мебошад. Танҳо дар чунин шароит арзишҳои конститутсионӣ метавонанд ба воқеияти ҳаррӯзаи ҷомеа табдил ёбанд.

Истиқлолияти давлатӣ барои халқи тоҷик имконият фароҳам овард, ки роҳи мустақили рушди сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии худро муайян намояд. Барои пойдории давлат зарур аст, ки асосҳои ҳуқуқӣ, ниҳодҳои давлатӣ ва муносибатҳои ҷамъиятӣ дар заминаи қонун ва манфиатҳои миллӣ ташаккул ёбанд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ин раванд нақши муҳим дорад. Он асосҳои давлатдории мустақилро муайян намуда, Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона эълон мекунад. Ин хусусиятҳо самтҳои асосии рушди давлат ва меъёрҳои бунёдии ташкили ҳаёти ҷамъиятиро инъикос менамоянд.

Соҳибихтиёрӣ маънои мустақилияти давлатро дар муайян намудани сиёсати дохилӣ ва хориҷӣ ифода мекунад. Демократия ба иштироки халқ дар амалӣ намудани ҳокимияти давлатӣ ва эътирофи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон алоқаманд аст. Давлати ҳуқуқбунёд бошад, ба волоияти қонун, масъулияти мақомоти давлатӣ ва ҳифзи ҳуқуқи инсон такя мекунад.

Хусусияти дунявии давлат маънои онро дорад, ки ташкилоти динӣ аз давлат ҷудо мебошад ва давлат муносибатҳои ҷамъиятиро дар асоси Конститутсия ва қонунҳо танзим менамояд. Ин принсип барои таъмини озодии виҷдон, ҳамзистии осоиштаи шаҳрвандони дорои эътиқодҳои гуногун ва пешгирии табъиз аҳаммияти муҳим дорад.

Ваҳдати миллӣ барои Тоҷикистон аҳаммияти хос дорад. Таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки сулҳу субот ва ҳамдигарфаҳмӣ шарти муҳими рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии ҷомеа мебошанд. Конститутсия бо муқаррар намудани асосҳои умумии зиндагии ҷамъиятӣ ва эътирофи ҳуқуқҳои баробари шаҳрвандон барои таҳкими чунин ваҳдат заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад.

Ваҳдати миллӣ танҳо маънои набудани ихтилофро надорад. Он ҳамчунин эҳтиром ба гуногунандешӣ, ҳамкории созанда, масъулияти муштарак ва омодагии шаҳрвандонро барои ҳалли масъалаҳои ҷамъиятӣ бо роҳҳои қонунӣ дар бар мегирад. Дар чунин ҷомеа одамон метавонанд сарфи назар аз тафовути андешаҳо дар ҳифзи сулҳ, рушди давлат ва беҳбудии зиндагии мардум саҳм гузоранд.

Конститутсия инчунин барои ҳифзи арзишҳои миллӣ ва рушди фарҳангӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад. Забони давлатӣ, рамзҳои давлатӣ ва дигар унсурҳои муҳимми давлатдорӣ дар таҳкими ҳувияти миллӣ нақши назаррас доранд. Ҳифзи мероси таърихӣ, эҳтиром ба фарҳанги миллӣ ва омӯзиши таърихи давлатдорӣ бояд бо эҳтиром ба ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон ва арзишҳои умуминсонӣ ҳамоҳанг бошад.

Аз ин лиҳоз, таҷлили Рӯзи Конститутсия барои баланд бардоштани ҳисси ватандӯстӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва эҳтиром ба арзишҳои истиқлолият мусоидат менамояд. Ҳар як шаҳрванд бояд дарк кунад, ки таҳкими давлат танҳо вазифаи мақомоти давлатӣ нест, балки масъулияти умумии ҷомеа мебошад.

Давлати ҳуқуқбунёд давлатест, ки фаъолияти он ба Конститутсия ва қонун асос ёфта, ҳуқуқу озодиҳои инсон эҳтиром ва ҳифз карда мешаванд. Дар чунин давлат на танҳо шаҳрвандон, балки мақомоти давлатӣ ва шахсони мансабдор низ вазифадоранд талаботи қонунро риоя намоянд.

Дар муассисаҳои таълимӣ гузаронидани дарсҳои тарбиявӣ, суҳбатҳо, конференсияҳо ва озмунҳо дар мавзӯи Конститутсия метавонад ба ташаккули ҷаҳонбинии ҳуқуқии ҷавонон мусоидат намояд. Ҷавонон бояд дарк кунанд, ки ватандӯстӣ на танҳо эҳсоси муҳаббат ба Ватан, балки риояи қонун, эҳтиром ба дигарон, муносибати масъулона ба таҳсил ва меҳнат ва саҳмгузорӣ дар рушди ҷомеа мебошад.

Устувории ҳуқуқӣ ба соҳибкорон ва шаҳрвандон имконият медиҳад, ки фаъолияти худро дар шароити пешбинишаванда ба роҳ монанд. Вақте ки қонунҳо ба таври баробар татбиқ мегарданд ва ҳуқуқҳои қонунии шахсон ҳифз мешаванд, барои рушди фаъолияти истеҳсолӣ ва хизматрасонӣ шароити мусоидтар фароҳам меояд.

Дар соҳаи иҷтимоӣ Конститутсия барои ҳифзи ҳуқуқҳои шаҳрвандон ва муайян намудани асосҳои сиёсати иҷтимоии давлат аҳаммияти муҳим дорад. Масъалаҳои таҳсил, тандурустӣ, меҳнат, ҳифзи иҷтимоӣ ва дастгирии гурӯҳҳои ниёзманд аз самтҳои муҳими ҳаёти ҷомеа мебошанд. Татбиқи самараноки меъёрҳои дахлдор ба сиёсати давлатӣ, имкониятҳои иқтисодӣ ва фаъолияти муассисаҳои ҷамъиятӣ вобаста аст.

Пас, Конститутсияро метавон яке аз заминаҳои муҳими рушди устувори давлат донист. Бо вуҷуди ин, натиҷаҳои воқеии иқтисодӣ ва иҷтимоӣ танҳо дар сурате ба даст меоянд, ки меъёрҳои ҳуқуқӣ бо сиёсати самаранок, идоракунии босифат, масъулияти шаҳрвандон ва истифодаи оқилонаи захираҳои миллӣ ҳамоҳанг бошанд.

Ҷавонон неруи пешбарандаи ҷомеа ва яке аз омилҳои муҳимми рушди ояндаи давлат мебошанд. Сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ, ахлоқ ва маърифати ҳуқуқии насли ҷавон ба сифати ҳаёти ҷамъиятӣ ва устувории давлат таъсири назаррас мерасонад.

Дар шароити рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ ҷавонон бо имкониятҳои васеи омӯзиш ва муошират рӯ ба рӯ ҳастанд. Ҳамзамон, паҳншавии маълумоти нодуруст, таблиғи зӯроварӣ ва истифодаи нодурусти шабакаҳои иҷтимоӣ зарурати баланд бардоштани саводи ҳуқуқӣ ва иттилоотиро бештар менамояд.

Омӯзиши Конститутсия ба ҷавонон имконият медиҳад, ки ҳуқуқҳои худро бишиносанд, уҳдадориҳои шаҳрвандиро дарк кунанд ва нисбат ба рӯйдодҳои ҷамъиятӣ муносибати огоҳона дошта бошанд. Шаҳрванди масъул бояд маълумотро аз манбаъҳои боэътимод санҷида, аз паҳн кардани хабарҳои бардурӯғ худдорӣ намояд ва дар муҳокимаи масъалаҳои ҷамъиятӣ одоби муоширатро риоя кунад.

Ватандӯстӣ бо эҳтиром ба қонун, ҳифзи амнияти ҷамъиятӣ, муносибати ғамхорона ба табиат ва моликияти умумӣ, омӯзиши таъриху фарҳанги миллӣ ва меҳнати софдилона алоқаманд мебошад. Ҳар як ҷавон метавонад тавассути донишомӯзӣ, аз худ кардани касбу ҳунар, эҳтиром ба омӯзгорон ва волидон ва иштирок дар корҳои созанда дар пешрафти Ватан саҳм гузорад.

Дар ин рӯз дар муассисаҳои давлатӣ, муассисаҳои таълимӣ, донишгоҳҳо ва дигар ташкилотҳо чорабиниҳои гуногуни маърифатӣ баргузор мегарданд. Конференсияҳо, мизҳои мудаввар, дарсҳои кушод, суҳбатҳои ҳуқуқӣ ва намоишҳои китобӣ метавонанд ба баланд бардоштани дониши ҳуқуқии шаҳрвандон мусоидат намоянд.

Мақсади асосии чунин чорабиниҳо бояд фаҳмондани мазмуни Конститутсия ва аҳаммияти амалии он бошад. Шаҳрвандон бояд донанд, ки ҳуқуқҳои конститутсионӣ чӣ гуна ҳифз мешаванд, дар ҳолати поймол гардидани ҳуқуқ ба куҷо муроҷиат кардан мумкин аст ва барои иҷрои уҳдадориҳои шаҳрвандӣ кадом талаботро бояд риоя намуд.

Дар баробари чорабиниҳои расмӣ, ҳар як шаҳрванд метавонад ин рӯзро бо омӯзиши Конститутсия, муҳокимаи масъалаҳои ҳуқуқӣ дар оила ва ҷомеа ва таваҷҷуҳ ба ҳуқуқу уҳдадориҳои худ таҷлил намояд. Муҳим он аст, ки эҳтиром ба Конститутсия танҳо ба як рӯз маҳдуд нашавад, балки ба қисми ҷудонашавандаи фарҳанги шаҳрвандӣ табдил ёбад.

Мазмуни аслии ин ҷашн дар он ифода меёбад, ки ҳар як шахс бояд худро дар назди ҷомеа масъул ҳис кунад, қонунро эҳтиром намояд ва барои ҳифзи сулҳу субот, адолат ва пешрафти мамлакат саҳм гузорад.

Хулоса, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз муҳимтарин дастовардҳои давлатдории навини тоҷикон ба шумор рафта, асосҳои ҳуқуқӣ ва сиёсии фаъолияти давлати соҳибистиқлолро муайян менамояд. Қабули он 6 ноябри соли 1994 дар ташаккули низоми конститутсионӣ, муқаррар намудани ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд ва муайян кардани самтҳои асосии рушди давлат марҳалаи муҳим гардид.

Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ принсипҳои соҳибихтиёрии халқ, волоияти қонун, тақсимоти ҳокимияти давлатӣ ва эътирофи инсонро ҳамчун арзиши олӣ муқаррар мекунад. Ин принсипҳо барои фаъолияти мақомоти давлатӣ, ташкили муносибатҳои ҷамъиятӣ ва ҳифзи ҳуқуқҳои шаҳрвандон аҳаммияти бунёдӣ доранд.

Дар шароити муосир, вақте ки ҷомеа бо масъалаҳои гуногуни иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва иттилоотӣ рӯ ба рӯ мегардад, нақши фарҳанги ҳуқуқӣ боз ҳам муҳимтар мешавад. Танҳо дар ҷомеае, ки шаҳрвандон ҳуқуқҳои худро медонанд, уҳдадориҳои худро иҷро мекунанд ва ҳуқуқи дигаронро эҳтиром менамоянд, барои рушди устувор ва адолати иҷтимоӣ заминаи мусоид фароҳам меояд.

Конститутсия танҳо санади ҳуқуқӣ нест; он ифодаи арзишҳо, ормонҳо ва масъулияти муштараки ҷомеа дар бунёди давлати соҳибистиқлол, ҳуқуқбунёд ва пешрафта мебошад. Ҳар қадар меъёрҳои он дар ҳаёти воқеӣ пурратар амалӣ гарданд, ҳамон қадар заминаи ҳуқуқии зиндагии осоишта, рушди устувор ва эътимоди шаҳрвандон ба давлат мустаҳкамтар хоҳад шуд.

6 ноябр - Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муборак! Бигзор эҳтиром ба қонун, ваҳдати миллӣ, сулҳу субот ва масъулияти шаҳрвандӣ ҳамеша пояи пешрафти Тоҷикистони соҳибистиқлол бошанд.

Беков Дидавар

ходими илмии шуъбаи сотсиологияи Институти

фалсафа ва сиёсатшиносии ба номи А. Баҳоваддинови АМИТ